Geçen gün davranışsal ekonomiye giriş yaptığımız makalede Hollanda Hastalığı ile ilgili bir yazı yazacağımı söylemiştim lakin Hollanda Hastalığından bir değil en az 5 makale çıkacağı için,başlayamadım yazmaya.Ardından dutch disease yaşamış ülkeleri araştırırken Kolombiyaya rastladım.(araştırmacılar ikiye bölünmüş durumda,yaşamış mı yaşamamış mı meçhul) Nasıl olur da petrolden sonra en çok piyasası olan bir ürüne sahip ülke,bu avantajı kullanamayıp doğru düzgün yatırımlara girişemez,insanların refahını arttıramaz?(30 sene öncesinden bahsediyorum,dikkat!)
Kahve deyip geçmeyin,Kolombiya Brezilyadan sonra dünya kahve fiyatlarını belirleyecek tek ülkedir.Nitekim 80 yıl kadar önce kurdukları Milli Kahve Fonu,ihraçtaki kotasyonu kaldırıp(abd ye olan),fiyatla istedikleri gibi oynamak istemiş,kısa bir süre kadar hedeflerinde başarılı olsalar da sonrasını birazdan okuyacaksınız.
Dutch Disease incelemesini yaparken ilk verilen örneklem,petrol bulan ülkenin yan gelip yatmasıdır.Kolombiyada böyle olmuyor(muz cumhuriyeti Nijeryada oluyor),ihracat gelirlerinin büyük bir kısmı tarım sektöründen geliyor,sektör içindeki kahve oranı %30 görünüyor.Bu demektir ki,kahve bir yana tarım ürünlerinin diğerleri öbür yana.Ee millette eşek değil,madeni bulmuşken niye başka işlerle uğraşsın.İhracatı mal ve hizmet olarak iki kaleme ayırırsak,kahve Kolombiya ihracatının yarısını oluşturuyor.Kahve fiyatları yukarı trendine devam ederken subprime mortgage hesabı,insanlar trendin hiçbir zaman son bulmayacağını düşündüler heralde ya da lale balonu misali kahvenin de ellerinde patlayacağını düşünmediler.(son cümle mübalağa içerir)
Kahve sektörünün canlılığı gözleri kamaştırmış ola ki,istihdamın yarısı bu yöne kaydı,köyden kente fabrika yakınlarına büyük göç hareketi başladı.Üretim son hızla devam ederken,ihracat gaza köklenmiş Mercedes benzeri döviz akmaya devam ediyor,rezervler dolup taşıyor,ülkenin parası ise belli bir noktadan sonra malum sona doğru yaklaşıyordu.Aşırı değerlenme yani enflasyon.
Kolombiyada yüksek enflasyon varını yoğunu kahveye adamış insanlar için hiç iyi olmazdı.Öyle ki iç piyasada üç beş ürünün satıldığı ülkede pezonun değerlenmesi ihracatta ve rekabet piyasasında ekonomiye ket vururdu.Makroekonomik açıdan kurun aşırı değerlenmesi buna bağlı olarak birçok sorun ortaya çıkarıp,ekonominin işleyişini bozardı yalnız makalemizin konusu derinlemesine Kolombiyanın makro ekonomik görünümü olmadığından buraları hep atlıyorum.
Kolombiyada o yıllarda petrol de vardı.Vardı ama akılları fikirleri kahvede saplandığından buradan gelen devasa kaynaklar diğer sektörlere ve kamu yatırımlarında kullanmak yerine özel sektör yönetiminde akmıştır.Şimdi şöyle bir soru bekliyorum sizlerden,aklı fikri kahve olan bu insanlar,balonun elbet bir gün patlayacağını tahmin etmediler mi?
Hiçte dediğim gibi olmadı.Büyük ihtimalle tahminleri vardı,pezo aşırı değerlenince diğer ihracat sektörleri mal-hizmet satamaz duruma geldi.Cari açık başını aldı gitti derken önce deprem vurdu,sonra damlarına kar yağdı bilahare 1974 Angola Savaşı oldu bitti kahve fiyatları tavan.Sizi grafik bombardımanına sokmak istemem,özetleyeyim figürde 1975 ardından kahve fiyatlarının tavan yaptığını görebilirsiniz.(grafik dünya tarım örgütünden alıntı) 1975 yılı şans tanrıçası makro ekonomik göstergelere baktığımızda Kolombiya'nın yanında görünüyordu velev ki fırsatı değerlendiremediler.
Makalenin başına tekrar dönelim,Milli Kahve Fonu'ndan söz ediyordum,kurumun yöneticileri dernek adı altında toplanmış birkaç zevat.Bunların amacı,çiftçinin elinden malını alıp yurtdışına yüksek fiyatlarda satmak.Bu işten kazançlı çıkansa özel sektör ve dernek.Pastanın büyük çoğunluğunu bunlar yiyor,devletin payına düşense %10 'luk komedi bir rakam.
Uzun makalelerin okunmadığı gerçeğini göz önünde bulundurarak kısa keselim,zaten amacımız Kolombiya ekonomisini uzun uzadıya anlatmak değildi,yukarıda değindiğimiz birkaç sorunun cevabını aramaktı.
Yazının en can alıcı noktası burası,bir şeyler öğrenmek istiyorsanız burayı iyi okuyun.1970 den 1985 e 15 senede Gsyh dörde katlamış Kolombiya (artan kahve fiyatları sayesinde,en kaliteli kahvede Kolombiyada!başka alternatif yok) kendi kendilerini bitirmek için bütün verimsizleştirme planlarını uygulamaya koymuş,kaynak dağılımını ve harcama etkisini iyi ayarlayamayıp bir noktada kitlenmişlerdir.
Ek bilgiler:Kolombiya,Dünya'nın en büyük 28.ekonomisi,Latin Amerika'nın 4.büyük ekonomisi.2011 büyüme oranı %5,9.Son yıllarda dış ticaret fazlası vermeye başladı.Kahvesi baya acı,çok keskin kokuyor,pek sevmedim Türk kahvesinin yerini tutmaz.Şunu da söylemeden geçemeyeceğim,Kolombiya geçmişten ders almış olacak ki,doğru yolda ilerliyor,bu hızla da istediğine ulaşacak.
Uzunca bir süre yeni makale yazmayacağım.Herkese iyi hafta sonları..
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder