Zamanın birinde İrrasyonelde okuduğum bir yazı baya ilgimi çekmişti.Sosyal psikolojiye değinen yazıları hayli güzel olan bu blog birçok yazıma da esin kaynağı oldu.
Her zaman deriz,insan rasyonel bir varlık değildir diye.Ekonomi bilimi homoeconomicus modeli bireyi rasyonel tanımlar eğer bu doğru olsaydı insanlar hatalarını hiç tekrarlamaz ya da kendi faydalarına olan şeylerden vazgeçmezlerdi.
Rasyonalite kavramını genellersek,toplumun birbirine zarar vermeyen,araya torpil sokmayan,hırsızlık yapmayan,sigara içmeyen,hak yemeyen insanlar olmamız gerekirdi ki abartalım krizlerimizi kendimiz çıkartmıyor olurduk.Yazılanların hiçbiri etik değerlerle bağdaşmıyor değil mi?(hırsızlık,sigara,manipülasyon vs.rasyonel insanın bulaşacağı işler değildir.)
Gel gelelim,iktisat etiğine.Konuya giriş cümlemiz,iktisatın tek amacının kıt kaynakların etkin kullanımı olduğunu savunan zihniyetin yanlışlığıdır.Ne kadar kıt kaynaklarımız olsa da ,kaynaklarımızı arttırmamız için her yolun mübah olduğu düşünülmemelidir.İktisat etiği,bugün sadece ceo'ların değil günlük hayatımızda da davranışlarımıza yön veren birtakım argümanları içermektedir.
Konu baya dağıldı farkındayım,rasyonel insandan girdik iktisat etiğinden çıktık.Aslında amacım ikisini aynı bünye üzerinde sunabilmek,bakalım becerebilecek miyim..
Etik değerlerin para ile bir ilgisinin olmadığını söyleyebiliriz rahatlıkla.Cömertlik,fakirlere yardım,insanlara karşı saygı,tevazu sahibi olma gibi binlercesi parayla satın alınamayacak kadar değerli şeylerdir.İşin bir de bana ilginç gelen basitçe bir örneği var,şimdi irrasyoneldeki bu örneği açıklayalım.
Cüzdanınızı kaybederseniz onu kim getirir? İyi insanlar getirir,kötüler getirmez diye düşünebilirsiniz.Psikolog Richard Wiseman 59 saniye adlı kitabında 240 adet cüzdanın yarısının içerisine değişik malzemeler koyar.(bilet,kredi kartları vs.)Diğer 120'lik dilimeyse mutlu aile fotografı,yaşlı bir çift,gülen bir bebek,evcil bir hayvan resmi yerleştirir.Daha sonra cüzdanlar şehrin en işlek caddelerine bırakılır,beklenir..
Yapılan deney rasyonel insan kavramıyla da çelişmektedir.Bunun nedeni,rasyonel insanların doğru olanı yapıp cüzdanı getirme davranışını bir türlü becerememesidir.(hırsızlık yok,kasıt yok,cüzdanlar kayıp)
Devam edelim,araştırma sonuçları hayli ilginçtir.İçerisinde gülen bebek fotografı bulunan cüzdanların %35'i geri gelmiştir.Peki,soracağım soru oldukça basit.Neden bebek resmi olanlar?
Soruyu gelişim psikolojisi,sosyal psikoloji ve nöropsikoloji rahatlıkla açıklar.Birer cümleyle özetleyelim.
Gelişim psikolojisi,anne-bebek ilişkisine yoğunlaşsa da insanların gülen ve gözlerinin içine bakan bir bebeğe soğuk davranmasının pek mümkün olmadığından bahseder.Bağımlılık-bağlılık ilişkisi de olaya farklı bir boyut kazandırır.
Sosyal psikolojiye göre,insanlar çevrelerinden gördükleri davranış biçimlerini taklit etmeye meğillidirler.Sürü psikolojisi de diyebilirsiniz buna.Birey,çevresinden gördüğü davranış modellerinden etkilenerek cüzdanı sahibine teslim etmesinin daha doğru olduğunu düşünür.(içinde bebek ya da evcil hayvan pek umrunda olmaz.)
Nöropsikoloji(psikobiyoloji),biyolojik sistemler ile zihnin davranışları arasındaki ilişkiyi inceler.İnsanlar bebek resmi gördüğünde hızlıca beyinlerinde birtakım aktiviteler oluşmaktadır.Aktivite nedir diye sorarsanız,para kazandığımız an ki düşüncemizin birebir aynısıdır.
Bugünden itibaren herkes cüzdanına yukarıdaki fotoğraftan bir adet yerleştirsin,göreceksiniz ki cüzdan kaybolduğunda en kısa zamanda size ulaşacaktır.
(konunun iktisat etiğiyle olan ilişkisi her şeyin para olmadığını,gülen bebeğin mutlu bir aile görünümü çizdiğini,zihinsel aktivitelerinde ortaya çıkan(piyango çıkmasıyla aynı) değişimin verdiği hazla bireyin cüzdanı getirmeye mecbur olduğunun gösterilmesidir.Eğer cüzdanınız elinize ulaşmadıysa,bulan kişinin orbitofrontal korteks'i gelişmemiş demektir,acil şifalar dileyebilirsiniz.)
Tatlı bebeğimiz,Sezen...
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder